Autentyczność w „Ferdydurke” – czy można naprawdę być sobą?

Autentyczność w „Ferdydurke” to jeden z tych problemów, bez których trudno zrozumieć całą powieść.

Chcemy wierzyć, że gdzieś pod społecznymi rolami istnieje nasze prawdziwe „ja”.

Że można odrzucić oczekiwania innych i powiedzieć:

„Taki naprawdę jestem.”

Gombrowicz komplikuje tę pozornie prostą sprawę.

Bo jak odkryć siebie, skoro nawet wtedy, gdy próbujemy być sobą, pozostajemy w relacji z innymi ludźmi?

Jak uwolnić się od cudzych oczekiwań, skoro każda relacja wytwarza kolejną formę?

I wreszcie:

czy autentyczność w ogóle jest możliwa?

Co oznacza autentyczność w „Ferdydurke”?

Najprościej można powiedzieć, że autentyczność oznacza możliwość bycia sobą bez konieczności dopasowywania się do narzuconych ról.

Problem polega na tym, że bohaterowie „Ferdydurke” niemal nigdy nie znajdują się poza takimi rolami.

Są nieustannie:

→ oceniani,

→ klasyfikowani,

→ obserwowani,

→ ustawiani wobec innych,

→ zmuszani do reagowania na cudze oczekiwania.

Dlatego poszukiwanie autentyczności staje się walką z formą.

A tej walki nie da się łatwo wygrać.

Józio – czy wie, kim naprawdę jest?

Już początek powieści pokazuje, że Józio ma problem z własną tożsamością.

Ma trzydzieści lat, ale nie czuje się człowiekiem ostatecznie ukształtowanym.

Wtedy pojawia się profesor Pimko.

Ocenia Józia.

Uzna go za niedojrzałego.

Upupia.

A następnie zabiera do szkoły.

W jednej chwili Józio otrzymuje nową rolę:

ucznia.

Nie wybiera jej.

Zostaje mu narzucona.

To jeden z najważniejszych przykładów pokazujących, dlaczego autentyczność jest u Gombrowicza tak problematyczna.

Nie wystarczy wiedzieć, kim chciałoby się być.

Trzeba jeszcze zmierzyć się z tym, kim czynią nas inni.

Forma kontra autentyczność

Tutaj dochodzimy do kluczowego pojęcia „Ferdydurke”.

Formy.

Człowiek potrzebuje formy, aby funkcjonować w świecie.

Rozmawiając z nauczycielem, zachowuje się inaczej niż z przyjacielem.

Inaczej wobec rodziców.

Inaczej wobec nieznajomego.

Każda relacja wymusza określony sposób zachowania.

Problem zaczyna się wtedy, gdy forma zaczyna udawać prawdziwą istotę człowieka.

Kiedy przestajemy dostrzegać, że odgrywamy rolę.

Gęba – autentyczność widziana przez innych

Z autentycznością bezpośrednio wiąże się również gęba.

Gęba jest obrazem człowieka tworzonym w relacji z innymi.

Ktoś uznaje Cię za:

→ grzecznego,

→ buntownika,

→ niedojrzałego,

→ nowoczesnego,

→ konserwatywnego.

I od tej chwili zaczyna interpretować Twoje zachowanie przez tę etykietę.

Możesz próbować się bronić.

Ale nawet sprzeciw może zostać potraktowany jako potwierdzenie przypisanej Ci roli.

Właśnie dlatego ucieczka od gęby jest tak trudna.

Miętus – wielkie poszukiwanie autentyczności

Najbardziej wyrazistym poszukiwaczem autentyczności jest Miętus.

Nie chce szkolnej grzeczności.

Nie chce sztucznych hierarchii.

Nie chce świata podzielonego według społecznych konwenansów.

Pragnie „bratania się” z parobkiem.

W Walku widzi kogoś, kto – w jego wyobrażeniu – miałby istnieć poza sztucznym światem konwenansów.

Miętus szuka więc człowieka naturalnego.

Kogoś prawdziwego.

Kogoś poza formą.

Dlaczego Miętus ponosi porażkę?

Bo jego wyobrażenie o autentyczności samo okazuje się formą.

Miętus nie spotyka po prostu drugiego człowieka.

Próbuje uczynić z Walka kogoś, kto będzie odpowiadał jego własnemu wyobrażeniu o „prawdziwym” parobku.

Chce uwolnić się od formy…

ale sam zaczyna formować drugiego człowieka.

To jeden z najważniejszych paradoksów powieści.

Pragnienie autentyczności może prowadzić do stworzenia kolejnej sztucznej roli.

Młodziakowie – autentyczni czy tylko nowocześni?

Dom Młodziaków daje Gombrowiczowi kolejną okazję do sprawdzenia, czy można żyć bez formy.

Młodziakowie przedstawiają siebie jako ludzi nowoczesnych, swobodnych i postępowych.

Odrzucają tradycyjne konwenanse.

Przynajmniej deklaratywnie.

Ale ich nowoczesność także okazuje się formą.

Trzeba zachowywać się tak, aby wyglądać na nowoczesnego.

Trzeba mieć odpowiednie poglądy.

Trzeba właściwie reagować.

Trzeba podtrzymywać określony wizerunek.

Nowoczesność przestaje być wolnością, a zaczyna być rolą.

Józio demaskuje Młodziaków

Józio dostrzega sprzeczność między deklarowaną swobodą Młodziaków a ich przywiązaniem do własnego wizerunku.

Dlatego próbuje tę formę rozbić.

Prowokuje sytuację, która ma ujawnić, co kryje się pod fasadą nowoczesności.

I rzeczywiście – gdy ustalony porządek zostaje naruszony, okazuje się, że deklarowana swoboda ma swoje granice.

Forma pęka.

Czy spod niej wyłania się jednak „prawdziwy człowiek”?

Nie.

Pojawia się chaos i kolejna sytuacja międzyludzka.

Bolimów – może autentyczność istnieje poza nowoczesnym światem?

Po domu Młodziaków bohaterowie trafiają do Bolimowa.

Można byłoby oczekiwać, że poza miastem, szkołą i nowoczesnym mieszczaństwem uda się wreszcie odnaleźć bardziej naturalne relacje.

Nic z tego.

Dwór ma własne formy.

Obowiązuje hierarchia.

Są państwo i służba.

Istnieją konwenanse i określone sposoby zachowania.

Każdy wie, gdzie znajduje się jego miejsce.

Zmienia się przestrzeń.

Forma pozostaje.

Czy można uciec od formy?

To jedno z najważniejszych pytań „Ferdydurke”.

Józio nieustannie ucieka.

Ze szkoły.

Z domu Młodziaków.

Z Bolimowa.

Każda ucieczka daje mu chwilowe poczucie zerwania z dotychczasowym układem.

Ale zaraz pojawia się kolejna relacja.

A wraz z nią kolejna forma.

Dlatego ucieczka nie rozwiązuje problemu.

Nie istnieje proste miejsce „poza społeczeństwem”, w którym człowiek nagle stanie się całkowicie autentyczny.

Czy Gombrowicz twierdzi, że prawdziwe „ja” nie istnieje?

Tu trzeba uważać.

Zbyt prosty wniosek brzmiałby:

„Według Gombrowicza człowiek nigdy nie może być sobą.”

Powieść pokazuje problem bardziej subtelnie.

Gombrowicz przede wszystkim podważa możliwość dotarcia do jakiegoś całkowicie czystego „ja”, niezależnego od relacji z innymi.

Człowiek zawsze istnieje wobec kogoś.

A skoro istnieje wobec kogoś, pojawia się forma.

Czy świadomość formy daje wolność?

Nie pozwala całkowicie z niej uciec.

Ale może coś zmienić.

Człowiek, który nie dostrzega własnych form, łatwo uznaje je za swoją prawdziwą naturę.

Człowiek świadomy może przynajmniej zauważyć:

„Teraz odgrywam określoną rolę.”

Nie oznacza to pełnej wolności.

Daje jednak dystans wobec samego siebie.

A taki dystans jest w świecie Gombrowicza niezwykle ważny.

Autentyczność w „Ferdydurke” a współczesność

Trudno dziś czytać „Ferdydurke” i nie pomyśleć o mediach społecznościowych.

Budujemy profile.

Wybieramy zdjęcia.

Tworzymy opisy.

Pokazujemy określone fragmenty własnego życia.

Próbujemy być naturalni – ale nawet „naturalność” może zostać starannie wykreowana.

Można przecież stworzyć wizerunek osoby, która:

→ niczego nie udaje,

→ zawsze mówi, co myśli,

→ jest spontaniczna,

→ „po prostu jest sobą”.

I właśnie tutaj Gombrowicz zadałby zapewne kolejne niewygodne pytanie:

Czy autentyczność również może stać się formą?

Autentyczność w „Ferdydurke” na poziomie maturalnym

Jeśli trzeba ująć problem w jednym zdaniu:

→ Gombrowicz pokazuje, że człowiek pragnie autentyczności, lecz nie może całkowicie uwolnić się od form powstających w relacjach z innymi, dlatego pełne dotarcie do niezależnego „ja” okazuje się niezwykle trudne.

Motyw autentyczności można wykorzystać w tematach dotyczących:

✔ tożsamości,

✔ wolności,

✔ presji otoczenia,

✔ buntu,

✔ relacji jednostki ze społeczeństwem,

✔ poszukiwania własnego „ja”,

✔ wpływu innych ludzi na człowieka.

Jak wykorzystać autentyczność w wypracowaniu?

Przykład argumentu:

→ Miętus odrzuca szkolne formy i poszukuje naturalnej więzi z parobkiem.

→ Wierzy, że poza społecznymi konwenansami odnajdzie prawdziwego człowieka.

→ Sam jednak próbuje podporządkować Walka własnemu wyobrażeniu o autentyczności.

Wniosek: Gombrowicz pokazuje, że próba całkowitego uwolnienia się od społecznych form może prowadzić do stworzenia następnej formy, dlatego osiągnięcie pełnej autentyczności jest problematyczne.

Warto zapamiętać

Autentyczność w „Ferdydurke” nie oznacza po prostu „bycia sobą”.

Problem jest bardziej skomplikowany:

→ człowiek chce być sobą,

→ inni narzucają mu formy,

→ próbuje je odrzucić,

→ tworzy kolejne formy,

→ ponownie próbuje się od nich uwolnić.

To nieustanny proces.

I właśnie ten mechanizm znajduje się w centrum powieści.

Najczęstszy błąd

Nie pisz:

„Miętus jest autentyczny, ponieważ buntuje się przeciwko społeczeństwu.”

To zbyt prosta interpretacja.

Miętus poszukuje autentyczności, ale jego bunt i obsesja „bratania się” również zaczynają go formować.

Podobnie nie warto twierdzić, że Gombrowicz pokazuje prostą drogę prowadzącą do prawdziwego „ja”.

Właśnie brak takiej drogi jest istotą problemu.

Podsumowanie

Autentyczność w „Ferdydurke” jest pragnieniem uwolnienia się od narzuconych ról i dotarcia do własnego „ja”. Bohaterowie próbują osiągnąć ten cel na różne sposoby – przez bunt, ucieczkę, nowoczesność czy poszukiwanie naturalnych relacji.

Za każdym razem napotykają jednak ten sam problem:

człowiek nie istnieje poza relacjami z innymi.

A każda relacja tworzy formę.

Dlatego Gombrowicz nie daje prostej recepty na autentyczność. Zamiast tego pozostawia czytelnika z pytaniem znacznie ciekawszym:

Skoro nie możemy całkowicie uwolnić się od formy, to czy możemy przynajmniej nauczyć się ją rozpoznawać i nie mylić jej z całym sobą?

Chcesz naprawdę zrozumieć „Ferdydurke”?