Kiedy myślimy o bierności, często wyobrażamy sobie człowieka, który nic nie robi, ponieważ mu się nie chce. Taki obraz jest jednak bardzo uproszczony. W rzeczywistości bierność rzadko wynika wyłącznie z lenistwa. Znacznie częściej jest skutkiem lęku, niepewności, poczucia bezradności albo przekonania, że nasze działania i tak niczego nie zmienią.

Stanisław Wyspiański doskonale rozumiał ten mechanizm. Dlatego bohaterowie „Wesela” nie są ludźmi obojętnymi. Kochają ojczyznę, rozmawiają o przyszłości, marzą o zmianie. Problem polega na tym, że między pragnieniem a działaniem pojawia się niewidzialna bariera.

To właśnie ona staje się jednym z głównych tematów dramatu.

Bohaterowie chcą zmiany, ale nie potrafią jej rozpocząć

Najciekawsze w „Weselu” jest to, że nikt nie mówi:

„Nie zależy mi na Polsce.”

Wręcz przeciwnie.

Bohaterowie dyskutują o historii, o narodzie i o przyszłości. Wiedzą, że sytuacja wymaga działania.

Dlaczego więc pozostają bierni?

Wyspiański sugeruje, że człowiek może jednocześnie pragnąć zmiany i bać się konsekwencji, jakie ona przyniesie.

To bardzo realistyczna obserwacja.

Ile razy odkładamy ważną decyzję nie dlatego, że nie wiemy, co zrobić, ale dlatego, że boimy się skutków własnego wyboru?

Bierność może być wygodna

Działanie zawsze wiąże się z odpowiedzialnością.

Jeżeli podejmujemy decyzję, musimy również ponieść jej konsekwencje.

Bierność daje złudne poczucie bezpieczeństwa.

Pozwala powiedzieć:

„To nie ode mnie zależało.”

„Nie miałem wpływu.”

„Ktoś inny powinien był coś zrobić.”

Wyspiański pokazuje, że właśnie takie myślenie powoli niszczy wspólnotę.

Bo jeśli każdy czeka na drugiego, nikt nie zrobi pierwszego kroku.

Chocholi taniec – symbol ludzi, którzy utknęli

Końcowa scena dramatu jest jednym z najmocniejszych obrazów bierności w polskiej literaturze.

Co ciekawe, bohaterowie… tańczą.

Nie siedzą bez ruchu.

Nie śpią.

Są aktywni.

A jednak nic się nie zmienia.

To niezwykle trafna metafora.

Można być ciągle zajętym.

Można wykonywać mnóstwo czynności.

Można mieć wrażenie, że coś się dzieje.

A mimo to nie zrobić ani jednego kroku, który naprawdę przybliży nas do celu.

Wyspiański pokazuje więc, że największą formą bierności nie zawsze jest bezruch.

Czasami jest nią aktywność pozbawiona kierunku.

Czy bierność zawsze jest słabością?

To pytanie nie ma prostej odpowiedzi.

Czasami człowiek świadomie rezygnuje z działania.

Uzna, że nie ma wystarczających sił.

Że moment jest nieodpowiedni.

Że ryzyko jest zbyt duże.

Czy to już słabość?

Niekoniecznie.

Problem zaczyna się wtedy, gdy bierność staje się trwałą postawą.

Kiedy człowiek przestaje wierzyć, że jakiekolwiek działanie ma sens.

W „Weselu” właśnie taki stan ogarnia całe społeczeństwo.

Największa słabość? Uwierzyć, że nic się nie da zrobić

Wyspiański nie oskarża swoich bohaterów o brak patriotyzmu.

Oskarża ich o utratę sprawczości.

O przekonanie, że zmiana zależy od kogoś innego.

To bardzo niebezpieczny sposób myślenia.

Bo gdy człowiek przestaje wierzyć we własny wpływ na rzeczywistość, bardzo łatwo pogodzi się z biernością.

A wtedy każda kolejna szansa staje się coraz trudniejsza do wykorzystania.

Jak wykorzystać ten temat na maturze?

Motyw bierności można wykorzystać w tematach dotyczących:

• działania,
• odpowiedzialności,
• wspólnoty,
• postaw człowieka,
• wolności,
• wpływu jednostki na rzeczywistość.

Gotowy fragment do wypracowania

W „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego bierność bohaterów nie wynika z niewiedzy ani obojętności. Postacie są świadome problemów narodu, jednak nie potrafią przełożyć swoich przekonań na konkretne działania. Symbolicznym obrazem tej postawy jest chocholi taniec, ukazujący społeczeństwo pogrążone w bezruchu mimo pozornej aktywności. Autor pokazuje, że największą słabością człowieka może być utrata wiary we właszą sprawczość.

Kontekst: „Dżuma” Alberta Camusa

Doktor Bernard Rieux pokazuje postawę całkowicie odmienną od bohaterów „Wesela”. Nie zastanawia się, czy jego działania przyniosą sukces. Uważa, że wobec cierpienia człowieka obowiązkiem jest działać, nawet jeśli szanse powodzenia są niewielkie. Camus pokazuje, że przeciwieństwem bierności nie jest pewność zwycięstwa, lecz gotowość do podjęcia odpowiedzialności.

Kontekst: „Rok 1984” George’a Orwella

W świecie przedstawionym przez Orwella bierność społeczeństwa jest skutkiem strachu i wieloletniej manipulacji. Większość ludzi nie buntuje się nie dlatego, że akceptuje system, ale dlatego, że została pozbawiona wiary w możliwość zmiany. To interesujący kontekst do „Wesela”, ponieważ pokazuje inną przyczynę społecznej bierności – nie brak chęci, lecz poczucie całkowitej bezsilności.

Najważniejszy wniosek

„Wesele” pokazuje, że bierność bardzo rzadko jest prostym wyborem.

Najczęściej rodzi się z lęku, niepewności, braku odpowiedzialności lub utraty wiary we własny wpływ na rzeczywistość.

Dlatego największym zagrożeniem nie jest sam brak działania.

Najgroźniejszy moment pojawia się wtedy, gdy człowiek zaczyna wierzyć, że jego działanie i tak niczego nie zmieni.

Zastanów się

Czy zdarzyło Ci się kiedyś zrezygnować z działania nie dlatego, że nie wiedziałeś, co zrobić, ale dlatego, że uznałeś, iż „to nic nie da”?

A może po czasie okazało się, że właśnie ten jeden krok mógł zmienić więcej, niż przypuszczałeś?

Wyspiański przypomina, że bierność często zaczyna się od jednej myśli: „To nie ma sensu.” Warto więc zadać sobie pytanie, ile szans tracimy właśnie dlatego, że zbyt wcześnie rezygnujemy.

Chcesz naprawdę zrozumieć „Wesele”, a nie tylko znać jego fabułę?