Groteska w „Ferdydurke” – narzędzie do demaskowania świata

Groteska w „Ferdydurke” jest jednym z najważniejszych sposobów przedstawiania rzeczywistości.

W powieści dzieją się przecież rzeczy, których nie sposób traktować realistycznie.

Trzydziestoletni Józio zostaje zabrany do szkoły.

Uczniowie prowadzą pojedynek na miny.

Nauczyciel próbuje udowodnić klasie, że Słowacki musi zachwycać.

Miętus obsesyjnie poszukuje możliwości „bratania się” z parobkiem.

Bohaterowie zostają sprowadzeni do części ciała: pupy, gęby, łydki.

Można się z tego śmiać.

Ale jeśli zatrzymamy się na śmiechu, stracimy najważniejszą część sensu.

Gombrowicz używa groteski jak szkła powiększającego. Wyolbrzymia mechanizmy społeczne po to, abyśmy mogli je zobaczyć.

Czym właściwie jest groteska?

Groteska polega na takim przedstawieniu rzeczywistości, w którym zostają połączone elementy pozornie do siebie niepasujące.

Może łączyć:

→ komizm z powagą,

→ realizm z absurdem,

→ śmieszność z niepokojem,

→ zwyczajność z deformacją,

→ to, co wzniosłe, z tym, co przyziemne.

Świat groteskowy nie musi przestrzegać zasad prawdopodobieństwa.

I właśnie dlatego może powiedzieć o rzeczywistości coś, czego nie dałoby się pokazać równie wyraziście za pomocą realistycznego opisu.

Dlaczego Gombrowicz potrzebuje groteski?

Wyobraźmy sobie, że Gombrowicz chciałby napisać zwyczajną powieść o człowieku poddanym presji społecznej.

Józio spotyka ludzi.

Ludzie go oceniają.

On próbuje się dopasować albo buntować.

Problem istnieje, ale trudno go zobaczyć.

Gombrowicz robi więc coś innego.

Wyolbrzymia go.

Dorosły człowiek zostaje dosłownie cofnięty do szkoły.

Społeczna etykieta zamienia się w „gębę”.

Infantylizowanie człowieka staje się „upupieniem”.

Fascynacja nowoczesnością skupia się wokół „łydki”.

Abstrakcyjne mechanizmy otrzymują groteskową, niemal materialną postać.

Dzięki temu to, co niewidoczne, staje się widoczne.

Trzydziestoletni uczeń – absurd, który coś ujawnia

Już punkt wyjścia powieści jest groteskowy.

Józio ma trzydzieści lat.

Pimko uznaje jednak, że jest niedojrzały, i zabiera go do szkoły.

W realistycznej powieści taka sytuacja byłaby niewiarygodna.

Tutaj właśnie o tę niewiarygodność chodzi.

Gombrowicz pokazuje w skrajnej postaci mechanizm, który działa również w zwyczajnym życiu:

inni ludzie mogą narzucić nam sposób, w jaki będziemy postrzegani.

Józio zostaje uczniem nie dlatego, że nagle odmłodniał.

Zostaje uczniem, ponieważ został umieszczony w formie ucznia.

Groteska pozwala ten proces wyostrzyć.

„Słowacki wielkim poetą był” – groteska przeciwko gotowym sądom

Słynna lekcja profesora Bladaczki jest jedną z najlepszych scen pokazujących, jak działa groteska Gombrowicza.

Problem nie polega na tym, czy Słowacki rzeczywiście jest wielkim poetą.

Problemem jest sposób, w jaki szkoła próbuje wymusić określoną reakcję.

Uczeń ma się zachwycać.

Dlaczego?

Ponieważ Słowacki wielkim poetą był.

A skąd wiadomo, że ma zachwycać?

Ponieważ był wielkim poetą.

Argument zaczyna krążyć w zamkniętym kole.

Im bardziej Gałkiewicz nie potrafi się zachwycić, tym bardziej absurdalny staje się cały mechanizm.

Groteska obnaża więc edukację opartą na powtarzaniu gotowych ocen zamiast samodzielnym myśleniu.

Pojedynek na miny – konflikt idei zamieniony w absurd

Kolejnym świetnym przykładem jest pojedynek na miny.

Brzmi niedorzecznie.

I taki właśnie ma być.

Za groteskową sceną kryje się jednak poważny konflikt.

Syfon i Miętus reprezentują odmienne postawy, a walka między nimi staje się próbą narzucenia przeciwnikowi własnej formy.

Nie wystarczy mieć własne przekonania.

Trzeba jeszcze podporządkować drugiego człowieka.

Groteska zamienia abstrakcyjną walkę o dominację w fizyczne, komiczne starcie.

Dzięki temu mechanizm staje się bardziej widoczny.

Gęba, pupa, łydka – dlaczego człowiek zostaje sprowadzony do części ciała?

To jedna z najbardziej charakterystycznych cech języka „Ferdydurke”.

Gombrowicz bardzo często posługuje się cielesnością.

Pojawiają się:

gęba, pupa, łydka.

Nie są to przypadkowe dziwactwa językowe.

Każde z tych pojęć niesie określone znaczenie.

Gęba wiąże się z obrazem narzucanym człowiekowi w relacjach z innymi.

Pupa łączy się z infantylizacją i upupieniem.

Łydka staje się znakiem młodości, cielesności i nowoczesności.

Człowiek zostaje groteskowo zredukowany do fragmentu.

I właśnie ta deformacja pokazuje, jak często inni nie widzą w nas całej osoby.

Widzą jedną cechę.

Jedną rolę.

Jedną „gębę”.

Dom Młodziaków – groteska demaskuje nowoczesność

Młodziakowie chcą być nowocześni.

Swobodni.

Postępowi.

Otwarci.

Problem polega na tym, że ich nowoczesność staje się kolejną formą.

Muszą zachowywać się w sposób odpowiadający stworzonemu przez siebie wizerunkowi.

Józio dostrzega tę słabość i próbuje doprowadzić do sytuacji, w której forma Młodziaków się rozpadnie.

Groteska pozwala pokazać rozdźwięk między deklarowanymi zasadami a rzeczywistymi reakcjami bohaterów.

Śmieszność staje się sposobem demaskowania pozy.

Miętus i parobek – groteska demaskuje również bunt

Można byłoby sądzić, że Miętus będzie bohaterem, który skutecznie przeciwstawi się sztucznemu światu.

Przecież buntuje się przeciwko formie.

Szuka naturalności.

Pragnie „bratania się” z parobkiem.

Ale jego poszukiwanie autentyczności szybko nabiera groteskowego charakteru.

Miętus tak bardzo chce odnaleźć człowieka nieskażonego konwenansem, że zaczyna podporządkowywać rzeczywistość własnej obsesji.

I tutaj groteska ujawnia kolejny paradoks:

buntownik walczący z formą może sam stać się jej twórcą.

Gombrowicz nie oszczędza więc nikogo.

Ani nauczycieli.

Ani uczniów.

Ani nowoczesnych Młodziaków.

Ani buntownika Miętusa.

Groteska jako narzędzie demaskowania formy

To najważniejsza funkcja groteski w całej powieści.

Forma jest czymś trudnym do pokazania.

Nie można jej dotknąć.

Nie jest konkretnym przedmiotem.

Powstaje między ludźmi.

Gombrowicz potrzebuje więc języka, który pozwoli ją uwidocznić.

I właśnie temu służy groteska.

Wyolbrzymia.

Deformuje.

Ośmiesza.

Doprowadza sytuację do absurdu.

A wtedy nagle dostrzegamy mechanizm, który wcześniej był ukryty.

Śmiech, który powinien trochę niepokoić

Groteska w „Ferdydurke” jest zabawna.

Ale nie jest wyłącznie komiczna.

Śmiejemy się z Bladaczki, Pimki czy absurdalnych zachowań uczniów.

Po chwili możemy jednak zauważyć, że przedstawione mechanizmy wcale nie są nam obce.

Czy nigdy nie powtarzamy opinii dlatego, że wypada je mieć?

Czy nigdy nie oceniamy człowieka na podstawie jednej przypisanej mu cechy?

Czy nigdy nie próbujemy zachowywać się zgodnie z wizerunkiem, jaki chcemy stworzyć?

I właśnie wtedy śmiech przestaje być całkowicie niewinny.

Groteska pozwala śmiać się ze świata, a chwilę później rozpoznać w tym świecie samych siebie.

Czy groteska oznacza, że nie należy traktować powieści poważnie?

Wręcz przeciwnie.

To częsty błąd podczas interpretowania „Ferdydurke”.

Absurdalność wydarzeń nie oznacza, że powieść nie mówi o poważnych problemach.

Jest dokładnie odwrotnie.

Groteska pozwala Gombrowiczowi mówić o:

→ tożsamości,

→ wolności,

→ niedojrzałości,

→ presji społecznej,

→ autentyczności,

→ edukacji,

→ relacjach międzyludzkich.

Forma jest komiczna.

Ale jej konsekwencje dla człowieka już niekoniecznie.

Groteska w „Ferdydurke” na poziomie maturalnym

Jeżeli trzeba ująć problem w jednym zdaniu:

→ Gombrowicz wykorzystuje groteskę jako narzędzie demaskowania rzeczywistości – deformuje i wyolbrzymia zachowania bohaterów, aby ujawnić mechanizmy formy, presji społecznej i wzajemnego narzucania ludziom określonych ról.

Groteskę można wykorzystać w tematach dotyczących:

✔ sposobów przedstawiania rzeczywistości,

✔ relacji jednostki ze społeczeństwem,

✔ wolności,

✔ szkoły i edukacji,

✔ autentyczności,

✔ buntu,

✔ tożsamości,

✔ funkcji komizmu w literaturze.

Jak wykorzystać groteskę w wypracowaniu?

Przykład argumentu:

→ Trzydziestoletni Józio zostaje potraktowany jak niedojrzały chłopiec i ponownie trafia do szkoły.

→ Sytuacja jest celowo nieprawdopodobna i absurdalna.

→ Dzięki groteskowemu wyolbrzymieniu Gombrowicz pokazuje, jak silnie człowieka może określać rola narzucona mu przez innych.

Wniosek: Groteska nie służy jedynie wywołaniu śmiechu, lecz pozwala autorowi ujawnić mechanizmy społeczne, które w realistycznym przedstawieniu byłyby mniej widoczne.

Warto zapamiętać

Na maturze nie wystarczy napisać:

„W «Ferdydurke» występuje groteska, ponieważ wydarzenia są absurdalne.”

Trzeba zrobić jeszcze jeden krok.

Po co są absurdalne?

Najważniejszy schemat wygląda tak:

→ Gombrowicz deformuje rzeczywistość,

→ wyolbrzymia określony mechanizm,

→ wywołuje śmiech lub zdziwienie,

→ dzięki temu demaskuje formę i społeczne schematy.

Groteska jest więc nie tylko sposobem przedstawienia świata. Jest narzędziem jego interpretowania.

Najczęstszy błąd

Najczęstszy błąd polega na sprowadzeniu groteski do komizmu.

Nie wszystko, co śmieszne, jest groteskowe.

I groteska nie istnieje wyłącznie po to, żeby bawić.

W „Ferdydurke” najważniejsza jest jej funkcja.

Dlatego zamiast pisać:

„Gombrowicz używa groteski, aby rozśmieszyć czytelnika”

lepiej napisać:

„Gombrowicz wykorzystuje groteskę, aby poprzez deformację, absurd i wyolbrzymienie ujawnić mechanizmy formowania człowieka oraz sztuczność społecznych ról.”

To już jest interpretacja na poziomie maturalnym.

Podsumowanie

Groteska w „Ferdydurke” jest jednym z najważniejszych narzędzi Gombrowicza.

Pozwala mu zrobić coś niezwykle skutecznego:

pokazać niewidzialne mechanizmy w widzialnej, przesadzonej formie.

Dlatego dorosły Józio wraca do szkoły.

Dlatego uczniowie pojedynkują się na miny.

Dlatego człowiek może zostać sprowadzony do gęby, pupy albo łydki.

Dlatego poszukiwanie autentyczności Miętusa staje się absurdalne.

Groteska deformuje świat, ale robi to po to, żeby odsłonić jego prawdziwe mechanizmy.

I właśnie dlatego podczas czytania „Ferdydurke” warto zadać sobie nie tylko pytanie:

„Dlaczego ta scena jest tak absurdalna?”

Znacznie ważniejsze jest:

„Co dzięki temu absurdowi Gombrowicz pozwala mi zobaczyć?”

Chcesz wiedzieć, jak analizować „Ferdydurke” na maturze?