Kim jest Wielki Brat?

Ma twarz. Ma wąsy. Patrzy z plakatów. Obywatele mają go kochać, a Winston Smith ostatecznie przekonuje się, że nienawiść do niego jest bardzo niebezpiecznym uczuciem.

Tylko właściwie kim jest Wielki Brat?

Dyktatorem?

Przywódcą Partii?

Konkretnym człowiekiem?

A może znakomicie skonstruowanym symbolem, który jest znacznie skuteczniejszy od każdego rzeczywistego polityka?

George Orwell nie daje nam odpowiedzi, która pozwoliłaby po prostu wpisać Wielkiego Brata na listę bohaterów i dopisać obok: „przywódca Oceanii”.

I właśnie dlatego jest on tak interesujący.

Kim jest Wielki Brat w „Roku 1984”?

W świecie powieści Wielki Brat jest przedstawiany jako przywódca Oceanii i Partii.

Jego wizerunek znajduje się niemal wszędzie. Już na początku powieści Winston widzi ogromny plakat przedstawiający twarz mężczyzny, któremu towarzyszy komunikat przypominający mieszkańcom, że są obserwowani.

Wielki Brat nie musi więc osobiście pojawić się w pokoju Winstona.

Jego twarz wystarczy.

Towarzyszy obywatelom i przypomina im, że Partia może patrzeć.

W domu.

W pracy.

Na ulicy.

A właściwie wszędzie.

Czy Wielki Brat naprawdę istnieje?

I tutaj robi się znacznie ciekawiej.

Orwell nie rozstrzyga jednoznacznie, czy za wizerunkiem Wielkiego Brata stoi konkretny człowiek.

Winston nie spotyka go osobiście. Nie obserwujemy Wielkiego Brata podczas podejmowania decyzji ani kierowania państwem.

Znamy przede wszystkim jego wizerunek.

Dlatego pytanie o jego rzeczywiste istnienie jest ważniejsze, niż początkowo się wydaje.

Bo z punktu widzenia Partii odpowiedź właściwie nie ma znaczenia.

Wielki Brat działa.

Ludzie widzą jego twarz.

Wiedzą, czego od nich oczekuje.

Boją się zdradzić.

Mają go kochać.

Jeżeli więc nawet za tym wizerunkiem nie stoi konkretny człowiek, polityczna funkcja Wielkiego Brata pozostaje dokładnie taka sama.

Wielki Brat jest twarzą systemu

Partia jest strukturą.

Systemem.

Instytucją.

A to wszystko trudno kochać.

Znacznie łatwiej skierować emocje ku człowiekowi.

Dlatego Wielki Brat nadaje Partii twarz.

Nie mówi się wyłącznie: „Partia zwyciężyła”.

Zwycięża Wielki Brat.

Nie trzeba kochać abstrakcyjnego ustroju.

Można kochać jego przywódcę.

W ten sposób Orwell pokazuje jeden z mechanizmów kultu jednostki: przywódca zostaje przedstawiony jako ktoś potężny, wszechobecny i niemal nieomylny, a jego wizerunek staje się częścią propagandy.

Ale dlaczego „brat”?

To słowo jest bardzo dobrze wybrane.

Orwell mógł stworzyć Wielkiego Wodza, Wielkiego Przywódcę albo Wielkiego Dowódcę.

Tymczasem stworzył Wielkiego Brata.

Brat powinien być kimś bliskim.

Kimś, komu można zaufać.

Kimś, kto się troszczy.

I właśnie w tym tkwi ironia.

W Oceanii „opieka” oznacza kontrolę.

Państwo obserwuje obywatela niemal bez przerwy, ale przedstawia swoją obecność tak, jakby chroniło go przed zagrożeniami.

Wielki Brat patrzy na ciebie.

Można to odczytać jako obietnicę:

Nie martw się. Czuwamy.

Ale również jako ostrzeżenie:

Uważaj. Widzimy cię.

I zdecydowanie warto dostrzec oba znaczenia.

Co symbolizuje Wielki Brat?

Przede wszystkim wszechobecną władzę i kontrolę.

Ale nie tylko.

Wielki Brat może symbolizować również:

• kult przywódcy,
• propagandę,
• inwigilację,
• podporządkowanie jednostki państwu,
• zastępowanie rzeczywistości wykreowanym wizerunkiem,
• władzę wykorzystującą emocje obywateli.

Jest więc czymś więcej niż postacią.

To uosobienie całego systemu.

I właśnie dlatego Partia potrzebuje Wielkiego Brata bardziej jako symbolu niż jako człowieka.

Wielki Brat i Emmanuel Goldstein

Orwell buduje bardzo interesującą parę.

Po jednej stronie znajduje się Wielki Brat.

Po drugiej – Emmanuel Goldstein.

Jeden ma skupiać miłość i lojalność.

Drugi – nienawiść.

Wielki Brat jest obrońcą.

Goldstein – zdrajcą.

Wielki Brat gwarantuje porządek.

Goldstein ma być źródłem zagrożenia.

Dzięki temu Partia może zarządzać nie tylko zachowaniem ludzi, lecz także ich emocjami.

Obywatel ma dokładnie wiedzieć, kogo kochać i kogo nienawidzić.

To dlatego Dwie Minuty Nienawiści są czymś więcej niż propagandowym przedstawieniem. Pozwalają skierować frustrację społeczeństwa przeciwko wskazanemu wrogowi, a jednocześnie wzmacniają przywiązanie do Wielkiego Brata.

Wielki Brat nie musi patrzeć cały czas

To jeden z najciekawszych mechanizmów w powieści.

Obywatel nie musi wiedzieć, że właśnie w tej chwili ktoś rzeczywiście go obserwuje.

Wystarczy, że nie może mieć pewności, że nikt go nie obserwuje.

I wtedy zaczyna pilnować się sam.

Kontroluje gesty.

Twarz.

Słowa.

Reakcje.

W końcu nawet myśli.

W tym sensie największym sukcesem systemu nie jest postawienie policjanta przy każdym człowieku.

Jest nim sprawienie, żeby każdy człowiek nosił własnego policjanta w głowie.

Wielki Brat staje się więc symbolem nie tylko zewnętrznej inwigilacji, ale również samokontroli wywołanej strachem przed obserwacją.

Dlaczego Wielki Brat jest tak ważny dla Winstona?

Ponieważ bunt Winstona jest skierowany przeciwko wszystkiemu, co reprezentuje Wielki Brat.

Winston chce zachować własną pamięć.

Partia chce ją kontrolować.

Winston chce samodzielnie rozpoznawać prawdę.

Partia chce ją definiować.

Winston chce mieć prywatne uczucia.

Partia chce podporządkować je systemowi.

Dlatego konflikt między Winstonem a Wielkim Bratem nie jest zwyczajnym konfliktem między bohaterem a dyktatorem.

To konflikt między jednostką próbującą zachować własne „ja” a systemem, który chce przejąć nad nim całkowitą kontrolę.

I właśnie dlatego finał powieści ma tak ogromne znaczenie.

Partii nie wystarczy, że Winston przestanie się buntować.

Nie wystarczy jego milczenie.

Nie wystarczy posłuszeństwo.

System chce czegoś znacznie więcej.

Chce jego wewnętrznej kapitulacji.

Wielki Brat na maturze

To bardzo wdzięczny symbol, ponieważ można wykorzystać go w wielu tematach.

Wskazówka maturalna

Jeżeli temat dotyczy władzy, totalitaryzmu, propagandy, manipulacji, wolności jednostki, inwigilacji albo relacji człowieka z systemem, Wielki Brat może być bardzo dobrym elementem argumentacji.

Nie wystarczy jednak napisać:

„Wielki Brat symbolizuje władzę”.

To dopiero początek.

Lepiej pokazać mechanizm:

Wizerunek Wielkiego Brata pozwala Partii nadać anonimowemu systemowi konkretną twarz. Jednocześnie buduje kult przywódcy i przypomina obywatelom o możliwości nieustannej obserwacji, przez co kontrola państwa zaczyna wpływać również na ich zachowanie i sposób myślenia.

To już jest interpretacja, a nie tylko informacja o lekturze.

Kim jest więc Wielki Brat?

Najkrócej:

Wielki Brat jest przedstawianym przez propagandę przywódcą Oceanii oraz symbolem wszechobecnej władzy Partii, jej kontroli, inwigilacji i kultu jednostki. Orwell pozostawia przy tym nierozstrzygnięte pytanie, czy Wielki Brat rzeczywiście istnieje jako konkretny człowiek.

I właśnie ta niepewność jest znacząca.

Bo Wielki Brat nie musi istnieć, żeby działać.

Musi istnieć w świadomości obywateli.

Musi pojawić się w ich głowie w chwili, gdy chcą powiedzieć coś zakazanego.

Gdy chcą zrobić coś niedozwolonego.

Gdy zaczynają myśleć samodzielnie.

Wtedy okazuje się, że najskuteczniejszy Wielki Brat wcale nie musi patrzeć z teleekranu.

Wystarczy, że człowiek zaczyna patrzeć na siebie jego oczami.

A jak Ty interpretujesz Wielkiego Brata? Jest przede wszystkim przywódcą, symbolem inwigilacji, narzędziem propagandy czy może czymś jeszcze innym?

Chcesz naprawdę zrozumieć „Rok 1984”?