Szkoła w „Ferdydurke” – analiza problemu

Szkoła w „Ferdydurke” to znacznie więcej niż groteskowa karykatura przedwojennej edukacji. Gombrowicz wykorzystuje ją do pokazania mechanizmu, który interesuje go w całej powieści: człowiek jest nieustannie formowany przez innych ludzi.

Szkoła nadaje się do tego idealnie.

Tutaj role są jasno określone.

Nauczyciel naucza.

Uczeń słucha.

Nauczyciel ocenia.

Uczeń jest oceniany.

Nauczyciel wie.

Uczeń ma się dowiedzieć – a właściwie często ma po prostu przyjąć to, co zostało uznane za właściwe.

Dlatego szkolne sceny są jednym z najlepszych kluczy do zrozumienia całej „Ferdydurke”.

Dlaczego Józio trafia właśnie do szkoły?

Początek tej historii jest celowo absurdalny.

Józio ma trzydzieści lat. Jest dorosłym człowiekiem, a mimo to profesor Pimko traktuje go jak niedojrzałego chłopca i zabiera do szkoły.

Nie chodzi oczywiście o realistyczną sytuację.

Gombrowicz pokazuje w ten sposób, jak łatwo można człowiekowi narzucić rolę.

Pimko nie pyta Józia, kim jest.

Sam to określa.

Józio zostaje uznany za niedojrzałego, a następnie umieszczony w środowisku, które tę niedojrzałość potwierdza.

W szkole staje się uczniem, ponieważ wszyscy traktują go jak ucznia.

To doskonały przykład działania formy.

Szkoła i upupienie

Ze szkołą bezpośrednio wiąże się również upupienie.

Upupienie polega na sprowadzeniu człowieka do pozycji kogoś niedojrzałego, dziecinnego i wymagającego wychowania.

Szkoła w „Ferdydurke” robi to niemal automatycznie.

Uczeń zostaje ustawiony w pozycji kogoś, kto:

→ jeszcze nie wie,

→ jeszcze nie rozumie,

→ musi słuchać,

→ musi zostać ukształtowany.

Józio szczególnie wyraźnie pokazuje absurd tego mechanizmu. Jest dorosły, a jednak szkolna forma sprawia, że zostaje potraktowany jak chłopiec.

Wiek biologiczny okazuje się mniej istotny niż rola narzucona przez otoczenie.

Profesor Pimko – wychowawca czy twórca formy?

Pimko nie jest zwyczajnym nauczycielem.

To jedna z najważniejszych postaci dla zrozumienia mechanizmu formowania człowieka.

Obserwuje.

Ocenia.

Klasyfikuje.

Rozstrzyga, kto jest dojrzały, a kto niedojrzały.

Jego władza polega przede wszystkim na tym, że może zdefiniować drugiego człowieka.

Właśnie dlatego jego spotkanie z Józiem ma tak ogromne znaczenie.

Pimko narzuca bohaterowi określoną interpretację jego osoby, a następnie umieszcza go w rzeczywistości, która tę interpretację utrwala.

Lekcja polskiego – „Słowacki wielkim poetą był”

Jedną z najbardziej znanych scen „Ferdydurke” jest lekcja języka polskiego prowadzona przez profesora Bladaczkę.

Nauczyciel próbuje przekonać uczniów o wielkości Juliusza Słowackiego.

Problem polega na tym, że nie prowadzi ich do samodzielnego odczytania literatury.

Oczekuje określonego rezultatu.

Uczeń powinien zachwycać się Słowackim, ponieważ szkoła uznała, że należy się nim zachwycać.

Kiedy Gałkiewicz nie potrafi wzbudzić w sobie oczekiwanego zachwytu, system nie ma dla niego dobrej odpowiedzi.

I właśnie na tym polega groteskowość tej sceny.

Czy Gombrowicz atakuje Słowackiego?

To częsty błąd interpretacyjny.

Przedmiotem krytyki nie jest tutaj przede wszystkim wartość poezji Słowackiego.

Gombrowicz uderza w sposób nauczania literatury.

Jeżeli uczeń otrzymuje gotową ocenę dzieła, zanim jeszcze zacznie samodzielnie o nim myśleć, literatura zamienia się w zbiór obowiązkowych sądów.

Nie trzeba rozumieć.

Trzeba wiedzieć, co należy powiedzieć.

W ten sposób szkoła zamiast rozwijać samodzielność, może produkować gotowe odpowiedzi.

Gałkiewicz – co się dzieje, gdy uczeń nie pasuje do schematu?

Gałkiewicz jest szczególnie ważny, ponieważ wypowiada to, czego szkolny mechanizm nie chce usłyszeć.

Nie potrafi zachwycić się w sposób, którego oczekuje nauczyciel.

Jego reakcja ujawnia sprzeczność systemu.

Czy można nakazać człowiekowi zachwyt?

Czy można wymagać określonego przeżycia estetycznego?

Czy autorytet szkoły może zdecydować, co uczeń powinien czuć wobec dzieła sztuki?

Gombrowicz pokazuje absurd sytuacji, w której indywidualne doświadczenie zostaje podporządkowane gotowej formule.

Uczniowie również tworzą własne formy

Byłoby jednak błędem uznać, że w „Ferdydurke” problemem są wyłącznie nauczyciele.

Uczniowie także wywierają na siebie presję.

Klasa dzieli się między innymi na zwolenników Syfona i Miętusa.

Powstają grupy.

Powstają role.

Powstają oczekiwania.

Trzeba być:

→ grzecznym albo zbuntowanym,

→ niewinnym albo „uświadomionym”,

→ po jednej albo po drugiej stronie.

Szkolna forma narzucona przez dorosłych zostaje więc uzupełniona formami tworzonymi przez samych uczniów.

Syfon i Miętus – dwie szkolne formy

Syfon i Miętus wydają się całkowitymi przeciwieństwami.

Syfon reprezentuje porządek, niewinność i przywiązanie do uznawanych wartości.

Miętus buntuje się przeciwko szkolnej rzeczywistości i próbuje rozbić narzucone schematy.

Można byłoby więc uznać:

Syfon = podporządkowanie.
Miętus = wolność.

Ale u Gombrowicza nic nie jest takie proste.

Miętus także zostaje uwięziony w określonej roli – roli buntownika.

Bunt przeciwko formie sam może stać się formą.

Pojedynek na miny – szkoła jako walka o narzucenie drugiemu człowiekowi formy

Konflikt między uczniami prowadzi do jednej z najbardziej groteskowych scen powieści – pojedynku na miny.

To nie jest wyłącznie komiczny epizod.

Za absurdem kryje się poważny mechanizm.

Bohaterowie próbują narzucić przeciwnikowi określony sposób istnienia i podważyć jego dotychczasową postawę.

Szkoła okazuje się więc nie tylko miejscem, w którym nauczyciele formują uczniów.

Uczniowie także nieustannie formują siebie nawzajem.

Czy szkoła niszczy indywidualność?

Można tak powiedzieć, ale warto sformułować ten wniosek precyzyjniej.

Gombrowicz nie tworzy prostego manifestu:

„Szkoła jest zła.”

Pokazuje natomiast zagrożenie pojawiające się wtedy, gdy instytucja zamiast pomagać człowiekowi samodzielnie myśleć, narzuca mu:

→ gotowe poglądy,

→ gotowe oceny,

→ gotowe zachowania,

→ gotową hierarchię wartości.

Wtedy edukacja może stać się narzędziem formowania zamiast przestrzenią rozwoju.

Szkoła jako model społeczeństwa

I właśnie dlatego znaczenie szkolnych scen wykracza daleko poza edukację.

Szkoła jest w „Ferdydurke” modelem relacji społecznych.

Mechanizm jest prosty:

ktoś nas ocenia,

ktoś przypisuje nam rolę,

my reagujemy na tę rolę,

następnie sami zaczynamy formować innych.

Po opuszczeniu szkoły Józio nie odzyskuje przecież pełnej wolności.

Trafia do domu Młodziaków – i pojawia się kolejna forma.

Później do Bolimowa – i znów znajduje się w świecie ról, konwenansów oraz hierarchii.

Zmienia się otoczenie.

Mechanizm pozostaje.

Czy szkoła w „Ferdydurke” jest nadal aktualna?

To pytanie warto postawić bez sprowadzania powieści do prostego porównania szkoły z 1937 roku ze współczesną edukacją.

Zmieniły się programy, metody nauczania i relacje między nauczycielem a uczniem.

Ale pytanie Gombrowicza pozostało aktualne:

Czy szkoła uczy samodzielnego myślenia, czy czasami przede wszystkim uczy tego, jakiej odpowiedzi się od nas oczekuje?

To różnica fundamentalna.

Uczeń może znać właściwą odpowiedź.

Ale czy naprawdę rozumie problem?

Może umieć powiedzieć, że dzieło jest wybitne.

Ale czy potrafi wyjaśnić, dlaczego tak uważa?

Właśnie dlatego lekcja Bladaczki może nadal prowokować do dyskusji.

Szkoła w „Ferdydurke” na poziomie maturalnym

Jeśli trzeba sformułować najważniejszy wniosek w jednym zdaniu:

→ Szkoła w „Ferdydurke” jest przestrzenią formowania jednostki, w której autorytety i grupa narzucają człowiekowi określone role, poglądy i sposoby zachowania, ograniczając jego samodzielność.

Motyw szkoły można wykorzystać w tematach dotyczących:

✔ wpływu otoczenia na człowieka,

✔ dojrzewania,

✔ wolności jednostki,

✔ autorytetu,

✔ presji społecznej,

✔ indywidualizmu,

✔ edukacji i wychowania,

✔ konfliktu jednostki ze społeczeństwem.

Jak wykorzystać szkołę w wypracowaniu?

Przykład argumentu:

→ Podczas lekcji profesora Bladaczki uczniowie mają zaakceptować z góry ustaloną ocenę twórczości Słowackiego.

→ Gałkiewicz nie potrafi wzbudzić w sobie oczekiwanego zachwytu.

→ Nauczyciel zamiast dopuścić indywidualną reakcję ucznia, próbuje utrzymać obowiązującą formułę.

Wniosek: Gombrowicz pokazuje, że instytucja edukacyjna może ograniczać samodzielność jednostki, jeśli zamiast uczyć myślenia wymaga powtarzania gotowych sądów.

Warto zapamiętać

Szkoła w „Ferdydurke” pełni trzy podstawowe funkcje:

→ upupia – utrzymuje ucznia w pozycji niedojrzałego,

→ formuje – narzuca role i gotowe sposoby myślenia,

→ ujawnia presję grupy – pokazuje, że człowieka kształtują nie tylko autorytety, lecz także jego rówieśnicy.

Dlatego analiza szkoły prowadzi bezpośrednio do najważniejszych pojęć całej powieści: formy, gęby, upupienia, niedojrzałości i presji otoczenia.

Najczęstszy błąd

Nie wystarczy napisać:

„Gombrowicz krytykuje szkołę, ponieważ nauczyciele źle uczą.”

To zdecydowanie zbyt powierzchowne.

Szkoła jest tylko jednym z miejsc, w których widzimy znacznie szerszy problem.

Człowiek nieustannie próbuje kształtować drugiego człowieka.

Nauczyciel ucznia.

Uczeń ucznia.

Rodzic dziecko.

Jedna grupa drugą.

I właśnie dlatego po opuszczeniu szkolnych murów Józio wcale nie opuszcza świata formy.

Podsumowanie

Szkoła w „Ferdydurke” jest groteskowym obrazem edukacji, ale jej znaczenie sięga znacznie dalej. Gombrowicz pokazuje instytucję, która może narzucać gotowe sądy, utrzymywać ucznia w niedojrzałości i wtłaczać go w określone role.

Jednocześnie nie ogranicza problemu do konfliktu nauczycieli z uczniami.

Uczniowie również formują siebie nawzajem.

Dlatego szkoła staje się miniaturą społeczeństwa – miejscem, w którym wyjątkowo dobrze widać mechanizmy działające również poza jej murami.

I może właśnie dlatego najważniejsze pytanie tego fragmentu powieści nie brzmi:

„Czy szkoła jest dobra czy zła?”

Znacznie ciekawsze jest inne:

Gdzie kończy się edukacja, a zaczyna narzucanie człowiekowi sposobu myślenia?

Chcesz naprawdę zrozumieć szkolne sceny w „Ferdydurke”?