Zesłańcy – martyrologia bez patosu

Jeden z najważniejszych obrazów zesłańców pojawia się w scenie więziennej, w opowiadaniu Sobolewskiego.

Bohater relacjonuje to, co zobaczył podczas wyjścia z więzienia. Był świadkiem wyprowadzania więźniów przeznaczonych do wywózki.

Mickiewicz wykorzystuje więc konstrukcję relacji świadka.

Nie oglądamy wydarzenia bezpośrednio. Poznajemy je dzięki człowiekowi, który je widział i teraz opowiada o nim pozostałym więźniom.

To ma znaczenie.

Sobolewski nie przedstawia abstrakcyjnej teorii narodowego cierpienia.

Mówi o ludziach, których rozpoznał.

Opowiadanie Sobolewskiego – świadectwo zamiast wielkich słów

W relacji Sobolewskiego szczególnie ważne są szczegóły.

Więźniowie zostają wyprowadzeni z kościoła i prowadzeni do kibitek. Są pilnowani przez wojsko. Na ich nogach znajdują się kajdany.

Sobolewski obserwuje ich twarze.

Rozpoznaje znajomych.

Dzięki temu anonimowy pochód skazańców zaczyna składać się z pojedynczych historii.

To bardzo ważny sposób przedstawiania cierpienia.

Mickiewicz nie mówi po prostu:

„Polska młodzież cierpiała”.

Pokazuje, jak wyglądał człowiek, który cierpiał.

Janczewski – godność mimo cierpienia

Sobolewski rozpoznaje wśród prowadzonych więźniów Janczewskiego.

Jego wygląd świadczy o tym, co przeżył w więzieniu. Jest wychudzony i wyniszczony.

A jednak nie pozwala, aby oprawcy zobaczyli jego załamanie.

Kiedy zauważa znajomych, próbuje pokazać im, że zachował siłę. Wznosi rękę i woła:

„Jeszcze Polska nie zginęła”.

A kiedy kibitka rusza, zdejmuje kapelusz, podnosi rękę i trzykrotnie woła:

„Jeszcze Polska nie zginęła”.

To nie jest zwycięstwo w zwyczajnym znaczeniu.

Janczewski pozostaje więźniem.

Zostaje wywieziony.

Nie może odzyskać wolności.

Może jednak zdecydować, jak zachowa się wobec przemocy.

Władza może skuć jego ciało, ale nie otrzymuje automatycznie władzy nad jego przekonaniami.

Dziesięcioletni chłopiec w kajdanach

Jeszcze mocniejszy jest kolejny obraz.

Sobolewski dostrzega wśród więźniów bardzo młodego chłopca. Według jego relacji ma około dziesięciu lat.

Dziecko nie jest w stanie normalnie iść, ponieważ kajdany są dla niego zbyt ciężkie.

To jeden z tych szczegółów, przy których dodatkowy komentarz właściwie nie jest potrzebny.

Mickiewicz zestawia dzieciństwo z aparatem represji.

Z jednej strony — drobne ciało chłopca.

Z drugiej — żelazo, żołnierze, więzienie i wywózka.

Dzięki temu pokazuje skalę bezwzględności systemu znacznie skuteczniej, niż zrobiłaby to najbardziej podniosła deklaracja.

Wasilewski – ciało wyniesione z więzienia

Sobolewski dostrzega również Wasilewskiego.

Jego stan jest dramatyczny. Więzień nie może iść samodzielnie. Zostaje wyniesiony z więzienia.

Ten obraz przesuwa akcent jeszcze dalej.

Represja nie oznacza już tylko utraty wolności.

Pozostawia ślady na ludzkim ciele.

Mickiewicz pokazuje więc różne twarze tego samego doświadczenia:

• Janczewski próbuje zachować niezłomność,
• dziecko ugina się pod ciężarem kajdan,
• Wasilewski jest fizycznie wyniszczony.

Nie istnieje jeden abstrakcyjny „zesłaniec”.

Są różni ludzie i różne sposoby przeżywania cierpienia.

Martyrologia bez patosu – co to właściwie znaczy?

Martyrologia oznacza przedstawianie cierpienia i męczeństwa określonej zbiorowości.

W III części „Dziadów” jest nią przede wszystkim prześladowana młodzież oraz szerzej — naród poddany represjom zaborcy.

Łatwo jednak zamienić martyrologię w zestaw wielkich słów:

ofiara, bohaterstwo, ojczyzna, cierpienie, poświęcenie.

Mickiewicz oczywiście korzysta także z podniosłego języka i religijnej symboliki. W opowiadaniu Sobolewskiego pojawia się przecież wyraźne skojarzenie cierpienia więźniów z męką Chrystusa.

Ale zanim pojawi się symbol, poeta daje czytelnikowi konkretny obraz ludzkiej krzywdy.

I dlatego ta scena działa.

Najpierw widzimy człowieka.

Dopiero później możemy zobaczyć w nim symbol.

Dlaczego Mickiewicz pokazuje młodych ludzi?

Wiek ofiar nie jest przypadkowym szczegółem.

Represje przedstawione w III części „Dziadów” uderzają w młodzież — ludzi, którzy powinni się uczyć, dojrzewać, rozpoczynać dorosłe życie.

Zamiast tego trafiają:

• do więzień,
• na przesłuchania,
• w kajdany,
• do kibitek,
• na zesłanie.

Kontrast między młodością a doświadczeniem represji wzmacnia oskarżenie skierowane przeciwko systemowi.

Państwo używa swojej siły przeciwko ludziom, którzy są wobec niego praktycznie bezbronni.

Czy Mickiewicz idealizuje zesłańców?

Nie warto sprowadzać tej sceny wyłącznie do zdania:

„Młodzi Polacy byli bohaterscy”.

Janczewski rzeczywiście zachowuje niezwykłą godność i manifestuje patriotyzm.

Ale obok niego Mickiewicz pokazuje ludzi wyniszczonych, słabych fizycznie i cierpiących.

To ważne.

Ofiara nie musi wyglądać jak bohater z pomnika.

Może być wyczerpanym więźniem.

Może nie mieć siły iść.

Może być dzieckiem, dla którego kajdany są po prostu za ciężkie.

Martyrologia w tej scenie nie polega na estetyzowaniu cierpienia, lecz na pokazaniu jego ceny.

Jednostka i wspólnota

Opowiadanie Sobolewskiego działa jednocześnie na dwóch poziomach.

Na pierwszym mamy konkretne osoby:

Janczewskiego, Wasilewskiego, młodego chłopca.

Na drugim — całą prześladowaną zbiorowość.

Pojedynczy zesłaniec staje się częścią historii pokolenia.

To bardzo przydatny mechanizm interpretacyjny na maturze.

Mickiewicz pokazuje cierpienie narodu poprzez cierpienie jednostek.

Nie zaczyna od abstrakcyjnej wspólnoty.

Buduje ją z pojedynczych ludzkich losów.

Jak wykorzystać zesłańców na maturze?

Zesłańcy w „Dziadach” są bardzo dobrym argumentem w tematach dotyczących:

• cierpienia,
• martyrologii,
• patriotyzmu,
• wolności,
• godności człowieka,
• młodości,
• przemocy politycznej,
• jednostki wobec systemu,
• wpływu historii na życie człowieka,
• solidarności.

Szczególnie wartościowe jest zestawienie Janczewskiego z młodym chłopcem.

Pierwszy pozwala mówić o godności i oporze.

Drugi — o bezbronności ofiary.

Dwa krótkie obrazy, a dwa zupełnie różne sposoby wykorzystania tego samego fragmentu.

Najczęstszy błąd maturzystów

Nie wystarczy napisać:

„Mickiewicz pokazuje cierpienie Polaków wywożonych na Sybir”.

To streszczenie sensu sceny.

W interpretacji trzeba odpowiedzieć również na pytanie: jak to robi i po co?

Lepiej:

W opowiadaniu Sobolewskiego Mickiewicz przedstawia martyrologię narodu poprzez konkretne obrazy cierpiących więźniów, dzięki czemu historyczne represje zostają pokazane z perspektywy pojedynczego człowieka.

Jeszcze inaczej:

Postawa Janczewskiego pokazuje, że człowiek pozbawiony wolności fizycznej może próbować zachować wolność wewnętrzną i własną godność.

Oba zdania można wykorzystać w wypracowaniu, ale odpowiadają na inne tematy.

Mini-teza maturalna

Warto zapamiętać:

Literatura może mówić o cierpieniu całej wspólnoty poprzez los jednostki, ponieważ konkretne doświadczenie człowieka pozwala zobaczyć rzeczywisty wymiar wydarzeń historycznych.

Opowiadanie Sobolewskiego jest bardzo dobrym argumentem do takiej tezy.

Podsumowanie

Zesłańcy z III części „Dziadów” nie są anonimowym tłumem skazańców.

Mickiewicz każe nam zobaczyć:

Janczewskiego próbującego zachować godność.

Dziecko uginające się pod ciężarem kajdan.

Wasilewskiego, który nie jest już w stanie sam iść.

Dopiero z tych pojedynczych obrazów powstaje obraz cierpienia całego pokolenia.

I dlatego, mówiąc o martyrologii w „Dziadach”, warto na chwilę odłożyć wielkie słowa.

Najpierw zobaczyć ludzi.

Chcesz wykorzystywać „Dziady” na maturze bez powtarzania szkolnych formułek?