Czy w piekle wojny da się zachować godność? Historia pokazuje, że tak — choć wymaga to odwagi większej niż samo przetrwanie. W gettach i obozach ludzie codziennie wybierali między życiem „za wszelką cenę”, a wiernością sobie. Marek Edelman w „Zdążyć przed Panem Bogiem” wspominał starca upokarzanego przez Niemców — ta scena stała się dla niego granicą, której nigdy nie chciał przekroczyć. Dlatego powstanie było nie tylko walką zbrojną, ale aktem obrony honoru. Jedni umierali, by nie dać się złamać (jak Michał Klepfisz, który zasłonił własnym ciałem karabin, ratując innych), inni wybierali lojalność ponad życie (jak Pola Lifszyc, która nie opuściła chorej matki). Literatura wojenna uczy, że godność bywa ważniejsza niż biologiczne przetrwanie — bo człowiek może żyć, a jednak moralnie umrzeć.
Hanna Krall, słowami Edelmana, ukazuje także moralne dylematy, z jakimi mierzyli się ludzie w getcie. Głód doprowadzał ich czasem do zachowań granicznych, a nawet do zjawisk tak dramatycznych jak kanibalizm. W takich okolicznościach każda postawa altruizmu, każda decyzja o podzieleniu się kromką chleba nabierała
charakteru heroicznego. Godność w getcie oznaczała nie tylko walkę, ale również odmowę życia kosztem innych.
Marek Edelman wielokrotnie podkreślał, że ważniejsza od samego życia była jego forma. Jego słowa:
„Niegodna śmierć jest tylko wtedy, kiedy się próbowało przeżyć cudzym kosztem”
doskonale oddają sens tej postawy. Właśnie w obronie tej formy istnienia Żydzi chwycili za broń, choć mieli świadomość, że nie mają szans na zwycięstwo. Chodziło o to, by odejść w sposób, który pozwalał im zachować honor.
Nie można jednak zapominać, że wielu ludzi nie potrafiło sprostać tak trudnym próbom. Literatura pokazuje także drugą stronę – dramatyczne konsekwencje instynktu przetrwania. W opowiadaniach Tadeusza Borowskiego bohaterowie
nierzadko ulegają regułom obozowej rzeczywistości, gdzie walka o kromkę chleba staje się ważniejsza niż solidarność czy moralność. Z kolei Gustaw Herling-Grudziński w „Innym świecie” opisuje życie w łagrach, gdzie system totalitarny krok po kroku odbierał człowiekowi człowieczeństwo. A jednak także w tych utworach pojawiają się jednostki, które, mimo koszmaru, odmawiały współpracy z oprawcami i zachowywały resztki honoru.
Analiza losów ludzi przedstawionych w „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall oraz innych utworach literackich z okresu II wojny światowej pozwala stwierdzić jednoznacznie: zachowanie godności w sytuacjach skrajnych było niezwykle trudne,lecz możliwe. Wymaga jednak odwagi, wierności wartościom i gotowości do największych poświęceń.
Godność jawi się więc jako wartość nadrzędna, często ważniejsza od biologicznego przetrwania. Przetrwać można bowiem kosztem innych, ale wtedy człowiek traci to, co odróżnia go od zwierząt – poczucie honoru, solidarność i moralność. Literatura uczy nas, że prawdziwa siła człowieka ujawnia się nie wtedy, gdy żyje w dostatku, leczw chwilach, gdy walczy o zachowanie godności wobec największego zła.
Jeśli chcesz poznać więcej takich historii i gotowych argumentów do matury wraz z kontekstami, mapą myśli, cytatami i zestawem fiszek — zamów opracowanie pytania!
