Jednostka kontra społeczeństwo w „Ferdydurke” – dlaczego człowiek nie może być sobą?

Dlaczego konflikt jednostki ze społeczeństwem jest tak ważny?

Większość lektur pokazuje konflikt człowieka z losem, historią lub własnymi słabościami.

Gombrowicz idzie o krok dalej.

Pokazuje, że największym przeciwnikiem człowieka może być…

→ społeczeństwo.

Nie dlatego, że jest złe.

Dlatego, że nieustannie przypisuje ludziom role, etykiety i oczekiwania.

Józio – człowiek, któremu odebrano własną tożsamość

Najlepszym przykładem jest oczywiście Józio.

Na początku powieści jest dorosłym człowiekiem.

Jednak profesor Pimko uznaje go za niedojrzałego.

I to wystarcza.

W jednej chwili Józio:

✔ wraca do szkoły,

✔ staje się uczniem,

✔ zostaje potraktowany jak dziecko.

Czy naprawdę się zmienił?

Nie.

Zmienił się jedynie sposób, w jaki widzą go inni.

I właśnie to pokazuje siłę społeczeństwa.

Forma – narzędzie społeczeństwa

Najważniejszym pojęciem w całej powieści jest forma.

To właśnie dzięki niej społeczeństwo porządkuje świat.

Każdy otrzymuje określoną rolę:

→ uczeń,

→ nauczyciel,

→ buntownik,

→ nowoczesna dziewczyna,

→ ziemianin.

Problem pojawia się wtedy, gdy człowiek zaczyna wierzyć, że naprawdę jest tylko tą rolą.

Czy można uciec od społeczeństwa?

Wielu bohaterów próbuje.

Miętus buntuje się przeciwko szkolnym zasadom.

Józio próbuje zachować własną niezależność.

Młodziakowie uciekają w nowoczesność.

Bolimów reprezentuje świat tradycji.

Każda z tych prób kończy się podobnie.

Zmienia się otoczenie.

Nie zmienia się mechanizm.

Społeczeństwo zawsze tworzy nowe formy.

Presja otoczenia

Jednostka w „Ferdydurke” niemal nigdy nie podejmuje decyzji całkowicie samodzielnie.

Na jej zachowanie wpływają:

→ oczekiwania innych,

→ opinia grupy,

→ obowiązujące normy,

→ chęć akceptacji.

Gombrowicz pokazuje, że bardzo często nawet nie zauważamy tej presji.

Wydaje nam się, że postępujemy zgodnie z własną wolą.

A tak naprawdę realizujemy cudze wyobrażenia.

Gęba – etykieta narzucona przez społeczeństwo

Jednym z najważniejszych narzędzi społeczeństwa jest gęba.

To obraz człowieka stworzony przez innych.

Nie ma znaczenia, kim naprawdę jesteś.

Liczy się to, jak zostaniesz oceniony.

Józio otrzymuje gębę ucznia.

Miętus – buntownika.

Zuta – nowoczesnej dziewczyny.

Każda z tych postaci zostaje zamknięta w określonym obrazie.

Czy bunt jest rozwiązaniem?

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że wystarczy powiedzieć „nie”.

Ale Gombrowicz pokazuje, że to nie takie proste.

Miętus buntuje się przeciwko formie.

Jednak bardzo szybko sam tworzy nową formę.

Paradoks polega na tym, że nawet sprzeciw może stać się kolejną społeczną rolą.

Dlaczego ten problem jest nadal aktualny?

Bo świat bardzo się zmienił.

Ale człowiek…

niewiele.

Dzisiaj również:

→ budujemy swój wizerunek,

→ chcemy zdobyć akceptację,

→ boimy się odrzucenia,

→ dopasowujemy się do grupy.

Zmieniły się narzędzia.

Dawniej była szkoła czy dwór.

Dzisiaj często są to media społecznościowe, środowisko pracy czy grupa znajomych.

Mechanizm pozostaje ten sam.

Jednostka kontra społeczeństwo na poziomie maturalnym

Jeżeli trzeba odpowiedzieć jednym zdaniem:

→ „Ferdydurke” pokazuje, że społeczeństwo nieustannie wpływa na tożsamość człowieka, narzucając mu określone role, oczekiwania i sposoby zachowania.

To motyw, który świetnie sprawdza się w wypracowaniach dotyczących:

✔ tożsamości,

✔ wolności,

✔ dojrzewania,

✔ presji społecznej,

✔ autentyczności,

✔ relacji międzyludzkich.

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu?

Przykład argumentu:

→ Józio zostaje cofnięty do szkoły i potraktowany jak dziecko.

→ Nie zmienia się jako człowiek.

→ Zmienia się jedynie sposób, w jaki postrzega go społeczeństwo.

Wniosek: To otoczenie bardzo często decyduje o naszej pozycji i tożsamości bardziej niż my sami.

To jeden z najmocniejszych argumentów, jakie można wykorzystać na maturze.

Najczęstszy błąd

Wielu uczniów pisze, że społeczeństwo jest w „Ferdydurke” przedstawione wyłącznie negatywnie.

To uproszczenie.

Gombrowicz nie twierdzi, że społeczeństwo jest złe.

Pokazuje jedynie, że człowiek nie potrafi funkcjonować poza nim.

Dlatego konflikt jednostki ze społeczeństwem jest tak trudny do rozwiązania.

Podsumowanie

Jeżeli ktoś zapyta:

„O czym jest konflikt jednostki ze społeczeństwem w «Ferdydurke»?”

najlepsza odpowiedź brzmi:

→ Gombrowicz pokazuje, że człowiek nieustannie funkcjonuje pod wpływem innych ludzi. Społeczeństwo narzuca mu role, tworzy jego „gębę” i ogranicza możliwość pełnego bycia sobą. To właśnie dlatego walka o autentyczność okazuje się tak trudna.